آزمون‌ها و تجربیات برنامه‌های کاهش خطر زلزله در ایران: ارزیابی عملکرد از زلزله منجیل تا زرند

زلزله منجیل 1369 (1990 میلادی) به‌عنوان یکی از ویرانگرترین زلزله‌های قرن اخیر در ایران، آزمون بزرگی برای مردم کشورمان به حساب می آمد. بر اساس تجربیاتی که از این واقعه به‌دست آمد، یک برنامه جامع کاهش خطر زلزله در سال 1370 (1991 میلادی) راه‌اندازی شد. اینطور فرض شده بود که چنین برنامه‌ای عملکرد سازمان‌های مختلف را در برابر زلزله‌های آینده بهبود خواهد بخشید. این نوشته به بررسی جنبه‌های فنی برنامه‌های بازسازی و مقاوم‌سازی که پس از زلزله‌های اخیر که توسط سازمان‌های مربوطه صورت گرفت می‌پردازد. زلزله‌های بررسی‌شده شامل زلزله‌های بم 1382 (2003 میلادی)، زرند 1384 (2005 میلادی)، و سیلاخور 1385 (2006 میلادی) هستند. زلزله های نام برده در مقایسه با زلزله ای که در سال 1369 در منجیل رخ داد برنامه بازسازی بهتری داشت. به این صورت که زمان ساخت و بازسازی کوتاه تر شده بود و کیفیت بهتری ارائه گردید.

کشور ما ایران در جنوب‌غربی آسیا قرار دارد و مساحتی برابر با 1,648,000 کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد. ایران در کمربند زلزله آلپ-هیمالیا قرار دارد که یک منطقه فعال لرزه‌ای است و در گذشته بسیاری از زلزله‌های ویرانگر را تجربه کرده است. از سال 1279 هجری شمسی (1900 میلادی)، زلزله‌ها بیش از 180,000 نفر را در ایران کشته‌اند. این تلفات به 14 زلزله با شدت حدود 7.0 ریشتر و 51 زلزله با شدت 6.0 تا 6.9 ریشتر که از سال 1279 هجری شمسی (1900 میلادی) در ایران رخ داده‌اند، نسبت داده می‌شود.

آنچه که ماحصل تجربیات گذشته بود، سازمان های مربوطه را برآن داشت که به اهداف زیر بپردازند:

• افزایش دانش علمی مورد نیاز برای کاهش خطرات زلزله.
• کاهش خطر خرابی در انواع مختلف سازه‌ها و نیاز به ساخت سازه‌های ایمن‌تر.
• افزایش آگاهی عمومی از خطرات لرزه‌ای و ترویج فرهنگ پیشگیری جمعی.
• تدوین برنامه‌هایی برای اقدامات پس از زلزله.

با توجه به اینکه قبلاً در نوشته ای جداگانه به بررسی کامل زلزله های اخیر پرداخته ایم در اینجا از بررسی دوباره آنها دوری می کنیم و تا سال 1385 پیش می رویم.

سیستم‌های مدیریت بحران در ایران

در سال 1369، مسئولیت‌ها و وظایف مربوط به بلایا به‌طور رسمی به وزارت کشور واگذار شد. بر اساس این دستورالعمل، وزارت کشور مسئول سیاست‌گذاری، هدایت، نظارت، عملیات نجات و امداد، اسکان موقت، کاهش خطر، و فعالیت‌های بازسازی و توان‌بخشی با همکاری تمامی دستگاه‌های دولتی مرتبط قرار گرفت.

نجات و امداد

پس از وقوع هر نوع فاجعه، تمامی دستگاه‌های دولتی مرتبط تحت فرمان مدیر بحران طبیعی قرار می‌گیرند. این سیستم بر اساس تجربیاتی که از زلزله منجیل 1369 (1990 میلادی) به‌دست آمد، توسعه داده شد. علاوه بر این، برای هر استان، استان‌های همجوار برای ارسال کمک‌ها و تیم‌های امدادی در صورت نیاز تعیین می گردند.

اسکان موقت و مسکن موقت

بدیهی است که پس از هر زلزله ای در صورت ایجاد ویرانی های زیاد باید اسکان موقت برای زلزله زدگان در نظر گرفته شود.  این اسکان علی رغم ملزوم بودن ایراداتی نیز دارد. تجربیات گذشته نشان داد که اسکان‌های موقت دارای جنبه‌های منفی زیادی هستند. از یک سو، وجود اسکان موقت ممکن است منجر به طولانی‌تر شدن دوره بازسازی شود، همانطور که در زلزله‌های دشت بیاض 1347 (1968 میلادی) و قیر و کارزین 1351 (1972 میلادی) مشاهده شد؛ از سوی دیگر، این روند وجود داشت که این خانه‌های موقت توسط ساکنین آن‌ها اصلاح و گسترش داده می‌شد و به‌عنوان خانه‌های دائمی استفاده می‌شد. از آنجا که این خانه‌ها برای چنین منظوری طراحی نشده بودند، این تغییرات منجر به مشکلات ساختاری می گردد، همانطور که در تصویر پایین نشان داده شده است. در تصویر پایین یکی از این خانه ها که پس از زلزله بویین زهرا در سال 1341 به عنوان یک سازه برای اسکان موقت در نظر گرفته شده بود توسط مالک به عنوان یک خانه دائمی استفاده گردیده بود.

بازسازی در ایران

در کشور ما یکی از ارگان هایی که مسئول بازسازی و ساخت مسکن ارزان قیمت پس از بلایای طبیعی است، ارگان بنیاد مسکن است که یک سازمان نیمه دولتی می باشد.

عملکرد این ارگان در زمان وقوع زلزله منجیل 1369 (1990 میلادی) و دیگر بلایای طبیعی و انسانی که در گذشته رخ داده، تقریباً قابل قبول بوده است. بر اساس تجربیاتی که از این رویدادها به‌دست آمد، این بنیاد به‌عنوان هماهنگ‌کننده و در اکثر مواقع به‌عنوان مجری برنامه‌های بازسازی در دیگر بلایای طبیعی که پس از آن‌ها رخ داد، انتخاب شد. در انجام برنامه‌های بازسازی، دستورالعمل مناسبی برای این منظور تدوین شده است که شامل موارد زیر می‌باشد:

انتخاب محدوده ساخت و ساز

مگر اینکه تهدید جدی‌ای برای مکان اصلی وجود داشته باشد، جابجایی به مکان دیگری معمولاً توصیه نمی‌شود. در صورتی که مشکلاتی مانند لغزش زمین یا نزدیکی به گسل قابل پیشگیری نباشد، جابجایی مجاز خواهد بود. در انتخاب مکان مناسب برای بازسازی، عواملی چون ژئولوژی منطقه، لرزه‌خیزی، شرایط ژئوتکنیکی، اثرات سایت و جنبه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی باید مدنظر قرار گیرند. با این حال، به دلیل ضرورت تسریع در ساخت اسکان‌های دائمی و حجم وسیع آوارهایی که باید پاک‌سازی شوند، جابجایی روستاها در بسیاری از زلزله‌های گذشته به‌عنوان یک راه‌حل عملی‌تر در نظر گرفته شد. البته، این جابجایی‌ها به‌ویژه در مناطق روستایی با مقاومت ساکنان روبه‌رو شده است.

طراحی لرزه‌ای

تمامی سازه‌های جدید باید مقاومتی مناسب در برابر زلزله‌های آینده داشته باشند، با در نظر گرفتن خطرات زلزله و شرایط محیطی منطقه. این سازه‌ها باید بر اساس آیین‌نامه لرزه‌ای ایران و سایر الزامات ساخت و ساز طراحی شوند. علاوه بر این باید در فرایند ساخت سازه ها، جزئیات و الزامات جدید رعایت شود. نمونه‌ای از شیوه‌های نادرست بازسازی در زمین‌لرزه ۱۳۷۶ قائن (1997 میلادی) مشاهده شد. سیستم ساختاری غالبی که در فرآیند بازسازی استفاده شد، شامل قاب‌های بتنی مسلح با پرکننده‌های دیوارهای آجری غیرسازه‌ای (URM) بود. اکثریت این سازه‌ها در زلزله ها آسیب زیادی دیدند.

در این راستا، و برای جلوگیری از فاجعه‌های مشابه، ارگان بنیاد مسکن مدل‌های مختلفی را برای استفاده در برنامه بازسازی آماده کرد. یکی از مدل‌های پرکاربرد در این بازسازی‌ها در شکل های زیر نشان داده شده است. ساختار این مدل تحت بارهای شبیه‌سازی‌شده زلزله در آزمایشگاه‌های مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن ایران (BHRC) آزمایش شد. با استفاده از چنین مدلی، مالک می‌تواند خانه خود را از جهات مختلف گسترش دهد بدون اینکه به ساختار اصلی آسیب وارد کند. استفاده از این روش که به نام “روش خانه هسته‌ای” شناخته می‌شود، می‌تواند مشکلات مربوط به تغییرات غیرمجاز که در گذشته وجود داشت را حل کند.

مصالح ساختمانی

در گذشته، استفاده از تکنیک‌های بومی ساخت‌وساز با مواد بومی بدون هیچ‌گونه کمک مهندسی یکی از دلایل آسیب‌پذیری خانه‌های روستایی بود. علاوه بر این، محدودیت‌های اقتصادی، شرایط اقلیمی و کمبود برخی مصالح ممکن است افراد را مجبور کند که ساختمان‌هایی زیر استاندارد بسازند که در برابر بلایا آسیب‌پذیر باشند. برای کاهش خسارات ناشی از بلایای طبیعی و دستیابی به توسعه پایدار، نتیجه‌گیری شده است که یک سیاست مناسب باید مشخص شود. طبق این سیاست، طراحی و ساخت ساختمان‌ها باید بر اساس شرایط محلی، مصالح ساختمانی محلی و تخصص‌های محلی باشد. بنابراین، بسیار مهم است که فناوری‌های ساده‌ای توسعه داده شوند که بتوانند حداکثر استفاده را از منابع و مهارت‌های محلی ببرند. در زلزله‌های گذشته و به دلیل نیاز فوری به داشتن خانه‌های دائمی، مشکلات زیادی در آموزش افراد محلی و توسعه صنایع محلی جدید در دوره‌های کوتاه پس از این رویدادها وجود داشت. بنابراین، توصیه می‌شود که برنامه‌ای بلندمدت برای دستیابی به این اهداف تدوین شود. در این راستا، کیفیت و سازگاری زیست‌محیطی مصالح ساختمانی یک عنصر مهم در ساختار مقاوم در برابر زلزله است. با توجه به دورافتادگی منطقه آسیب‌دیده و دسترسی محدود به افراد فنی، همچنین سیاست مشارکت حداکثری مردم آسیب‌دیده در بازسازی خانه‌های خود؛ باید از مصالح ساختمانی با کیفیت بالا و دسترسی‌پذیر استفاده شود تا ساخت و ساز مقاوم در برابر زلزله تضمین شود.

ساخت و ساز

در مناطق آسیب‌دیده از زلزله، طراحی ساختمان‌های مقاوم در برابر زلزله بسیار مهم است. با این حال، ساخت این سازه‌ها نیز به همان اندازه اهمیت دارد. بنابراین، ساخت این ساختمان‌ها باید یا توسط شرکت‌های ساختمانی معتبر یا توسط افراد آموزش‌دیده انجام شود.

کنترل کیفیت و نظارت

کنترل کیفیت و نظارت از عناصر کلیدی برای موفقیت در بازسازی هستند. ارزیابی مناطق بازسازی‌شده در زلزله‌های اخیر و ارائه راهکارهایی برای بهبود کیفیت ساخت‌وساز در هر برنامه بازسازی بسیار مهم است.

مقاوم‌سازی

با توجه به آسیب‌پذیری بالای مناطق پرجمعیت در ایران در برابر زلزله، برنامه‌ای ملی برای ارزیابی و کاهش آسیب‌پذیری لرزه‌ای ساختمان‌های مهم راه‌اندازی شد. یکی از مهم‌ترین اقدامات ارگان‌های مرتبط در ایران، اجرای برنامه ‘مطالعه و مقاوم‌سازی ساختمان‌های مهم و زیرساخت‌های حیاتی’ است که شامل هفت گروه سازه‌ای می‌شود و از سال 1382 هجری شمسی آغاز شده است. به موازات این برنامه، ‘دستورالعمل مقاوم‌سازی لرزه‌ای ساختمان‌های موجود’ با همکاری مؤسسه بین‌المللی مهندسی زلزله و لرزه‌نگاری (IIEES) تهیه و در سال 1382 هجری شمسی منتشر گردید. بر اساس این دستورالعمل‌ها و دیگر دستورالعمل‌هایی که بعدها منتشر شدند، برنامه مقاوم‌سازی زیرساخت‌های حیاتی در کشور آغاز شد. اگرچه ساختمان‌های مسکونی در این برنامه اولویت نداشتند، اما معمولاً پس از هر زلزله، برنامه مقاوم‌سازی در مناطق آسیب‌دیده از زلزله نیز اجرایی می‌شد. در بیشتر موارد، برنامه مقاوم‌سازی نسبت به برنامه‌های ساخت‌وساز یک فرآیند کوچک‌تر محسوب می‌شد؛ با این حال، اجرای آن به دلایل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی اهمیت زیادی داشت

زلزله بم 1382 هجری شمسی

زلزله بم در تاریخ ۵ دی ۱۳۸۲ هجری شمسی (۲۶ دسامبر ۲۰۰۳ میلادی) در جنوب‌شرق ایران رخ داد و شدت آن برابر با ۶.۶ مقیاس ریشتر ثبت شد. این زلزله که کانون آن در حوالی شهر بم واقع شده بود، یکی از ویرانگرترین بلایای طبیعی تاریخ ایران به‌شمار می‌رود. بر اساس مقیاس شدت مرکالی (MMI)، شدت زلزله در منطقه کانونی برابر با ۷ ریشتر تخمین زده شد. خسارت‌ها عمدتاً در شهر بم و روستاهای اطراف متمرکز بود و آسیب‌های جدی به ساختمان‌ها، زیرساخت‌ها و خانه‌های مسکونی وارد شد. زلزله بم در کمتر از یک دقیقه، بیشتر از ۳۰ هزار نفر را جان خود را از دست دادند و بسیاری دیگر زخمی شدند. در این فاجعه، ساختمان‌های غیرمهندسی و قدیمی به‌ویژه از آجر و خشت که به‌طور گسترده در منطقه وجود داشتند، بیشترین آسیب را دیدند.

با وجود شدت بالای زلزله و ویرانی‌های وسیع، عملیات امداد و نجات بلافاصله پس از وقوع زلزله آغاز شد. تیم‌های نجات از سراسر کشور و حتی نیروهای بین‌المللی به کمک شتافتند. در اولین ساعات پس از زلزله، تعدادی از روستاهای اطراف بم از جمله دارزین و هَتکین شدیداً آسیب دیدند و در برخی مناطق حتی خانه‌ها به‌طور کامل تخریب شدند. طبق گزارش‌های ثبت‌شده، شتاب افقی در این زلزله به ۰.۸۱g برای مؤلفه شرق-غرب و ۰.۶۵g برای مؤلفه شمال-جنوب رسید، که نشان‌دهنده نیروهای لرزه‌ای بسیار قوی در این مناطق بود. علاوه بر این، در بسیاری از نقاط شهری و روستایی، خسارت‌های وسیعی به زیرساخت‌ها و شبکه‌های آب، برق و گاز وارد شد که روند بازسازی را با چالش‌های جدی مواجه کرد.

ساختمان‌های آسیب‌دیده

زلزله ۲۶ دسامبر ۲۰۰۳ میلادی (۵ دی ۱۳۸۲ هجری شمسی) بیش از ۵۳,۰۰۰ واحد مسکونی و سایر ساختمان‌ها را در شهر بم و مناطق اطراف تخریب کرد و بسیاری از ساختمان‌های باقی‌مانده نیز به شدت آسیب دیدند (آستانه‌اصل و همکاران، ۱۳۸۴ هجری شمسی (۲۰۰۶ میلادی)). در زمان وقوع زلزله، بیش از ۶۰ درصد از ساختمان‌ها در منطقه از نوع غیرمهندسی (آجر و خشت، URM) ساخته شده بودند. این ساختمان‌ها به دلیل عدم رعایت استانداردهای مهندسی در برابر زلزله آسیب‌پذیری بالایی داشتند. علاوه بر این، انواع دیگری از سازه‌ها مانند ساختمان‌های سنگی محصور (مبنای سنگی) و سازه‌های فولادی قاب‌دار نیز در منطقه مشاهده می‌شدند. با این حال، عملکرد بیشتر این سازه‌ها، به‌ویژه ساختمان‌های غیرمهندسی، در برابر زلزله بسیار ضعیف بود و خسارت‌های زیادی را به بار آورد. در این میان، ساختمان‌های جدیدتر که از سازه‌های بتنی و فولادی ساخته شده بودند، آسیب‌های کمتری نسبت به ساختمان‌های قدیمی‌تر داشتند، ولی در برخی موارد همچنان خسارت‌های قابل توجهی را تجربه کردند.

اسکان موقت

در چهار هفته پس از زلزله، حدود ۳۰,۰۰۰ نفر از بازماندگان در چادرها و دیگر اسکان‌های اضطراری مستقر شدند، در حالی که پاک‌سازی آوار و ساخت مسکن موقت ادامه داشت. در مدت هشت ماه، حدود ۳۰,۰۰۰ خانه موقت با مساحتی حدود ۲۰ متر مربع ساخته شد و جایگزین اسکان‌های اضطراری گردید. ساخت اسکان موقت ابتدا با برپایی واحدهایی از اجزای پیش‌ساخته در کمپ‌ها انجام شد، عمدتاً در حاشیه شرقی شهر. در نتیجه، در حالی که پیشنهاد اصلی ساخت اسکان‌های موقت در کمپ‌ها بود، تلاش‌ها به ساخت واحدهای پیش‌ساخته در محل قطعات زمین اصلی تغییر یافت. اگرچه طبق برنامه اصلی، قرار بود همه کسانی که در چادر زندگی می‌کردند تا پایان فروردین ماه به اسکان‌های موقت منتقل شوند، تکمیل اسکان‌های موقت بیشتر از آنچه پیش‌بینی شده بود زمان برد.

پس از زلزله، ارگان بنیاد مسکن مسئولیت بازسازی بم، شامل مسکن، واحدهای تجاری و زیرساخت‌ها را بر عهده گرفت. طراحی مسکن‌های جدید برای برنامه بازسازی توسط این بنیاد انجام شد.
بازسازی خانه‌های روستایی به دلیل ساختار ساده‌تر آن‌ها در مقایسه با مسکن شهری، ابتدا آغاز شد. خانه روستایی استاندارد دارای مساحتی معادل ۶۰ متر مربع بود و یک ساختمان تک‌طبقه و مستقل با یک اتاق نشیمن، دو اتاق خواب، یک آشپزخانه و یک سرویس بهداشتی (دوش و دستشویی) جداگانه داشت. در صورتی که مالک تمایل به داشتن خانه‌ای بزرگ‌تر داشت، طرح استاندارد به راحتی قابلیت گسترش تا ۸۵ متر مربع را داشت و امکان افزودن یک اتاق خواب سوم و یک اتاق نشیمن بزرگ‌تر فراهم می‌شد.

ساخت و ساز و جزئیات فنی

سازه‌های فولادی خانه‌های بازسازی‌شده در بم شامل قاب‌های فولادی با اتصالات جوش‌کاری‌شده در کارگاه و اتصالات پیچ‌زنی‌شده در محل، همراه با قاب‌های V شکل متمرکز با مهار کنترلی در هر دو جهت بودند. ساخت این سازه‌های فولادی در پنج سایت مختلف انجام شد و تمامی این سایت‌ها تحت کنترل کیفیت دقیق قرار داشتند. به‌ویژه کیفیت جوش‌ها توسط جوشکاران دارای گواهینامه و مطابق با استانداردهای بین‌المللی انجام شد.
پی‌های این سازه‌ها از بتن مسلح با فونداسیون‌های جداگانه هستند که با تیرهای بتنی مسلح به یکدیگر متصل شده‌اند. سیستم سقف استفاده‌شده در این سازه‌ها شامل تیرچه‌های بتنی پیش‌ساخته مسلح است که فضای بین تیرچه‌ها با آجرهای سفالی توخالی پر شده است. این ساختار طراحی‌شده، به‌ویژه با توجه به شتاب بالای زلزله بم، موجب افزایش مقاومت ساختمان‌ها در برابر نیروهای لرزه‌ای شد.

نقش بنیاد مسکن در بازسازی بم

در شهر بم ، نقش ارگان بنیاد مسکن کمک به مالکین در زمینه‌های مالی، خدمات معماری و مهندسی، مصالح ساختمانی و پیمانکاران بود. برخلاف خانه‌های روستایی، طرح‌های خانه‌های شهری نه استاندارد بودند و نه شبیه به هم، بلکه از جنبه‌های معماری متنوعی برخوردار بودند.
بنیاد مسکن در سه ماه اول پس از زلزله، ستاد خدمات فنی و مهندسی خود را در بم ساخت که شامل ساختمانی بود که بیش از  41 دفتر طراحی معماری را در خود جای داده بود، همچنین یک نمایشگاه و چندین سایت برای ساخت خانه‌های نمونه به منظور بازدید و انتخاب از سوی ساکنان بم فراهم شد.

زلزله زرند

زلزله زرند در تاریخ 3 اسفند 1383 هجری شمسی (23 فوریه 2005 میلادی) در مناطق اطراف شهر زرند، واقع در استان کرمان ایران، رخ داد. این زلزله به بزرگی 6.4 ریشتر در مقیاس مگنتود و در ساعت 2:25 بامداد (به وقت جهانی) اتفاق افتاد. شدت این زلزله در ناحیه کانونی آن، برابر با درجه 8 مقیاس MCS (مقیاس شدت مرکالی) بود.

این زلزله خسارات زیادی به منطقه وارد کرد، به‌ویژه در روستاها که برخی به‌طور کامل تخریب شدند. علاوه بر این، زمین‌لغزش‌های بزرگی پس از زلزله اتفاق افتاد که مهم‌ترین آنها در جاده بین هاتکین و اسلام‌آباد بود که باعث مسدود شدن جاده شد. بسیاری از این زمین‌لغزش‌ها به‌دنبال تکانه‌های شدید زمین ایجاد شدند.

ساختمان‌های آسیب‌دیده

تعداد زیادی از ساختمان‌ها در این زلزله به شدت آسیب دیدند یا فرو ریختند. بیشتر ساختمان‌های خشت و گلی آسیب زیادی دیدند. در واقع، بیشتر تلفات این زلزله به دلیل خرابی چنین ساختمان‌هایی رخ داد. ساختمان‌های آجر غیرسازه‌ای  نیز به دلیل عدم وجود سیستم‌های مقاومت جانبی و شیوه‌های ساخت ضعیف آسیب دیدند. حتی ساختمان‌های مبنای سنگی محصور که طبق آیین‌نامه لرزه‌ای ایران ساخته شده بودند، برخی آسیب‌ها را متحمل شدند. با این حال، این آسیب‌ها نسبت به آنچه در ساختمان‌های غیرمهندسی مشاهده شد، بسیار جزئی بودند. بیشتر ساختمان‌های دولتی، صنعتی و ضروری در این منطقه از نوع مبنای سنگی محصور، فولادی و بتنی بودند. به‌طور کلی، این ساختمان‌ها به طور خفیف آسیب دیدند و بیشتر آسیب‌ها غیرسازه‌‎ای بودند.

اگرچه بیش از 60% از آسیب‌ها در اطراف روستاهای دهویه و هتکین متمرکز شده بود، اما آسیب‌های کلی در منطقه‌ای وسیع به مساحت تقریبی 1000 کیلومتر مربع گسترش یافت که شامل بیش از 50  روستا و شهر کوچک بود. تقریباً تمام ساختمان‌های دهویه و هتکین 60-100%  آسیب دیدند. در مقابل، و در فاصله‌ای کمتر از یک کیلومتر پایین‌تر از روستای دهویه، شهر دهویه که در محله‌ای با لایه‌های رسوبی نسبتاً ضخیم احداث شده بود، آسیب‌های کمتری دید. تمام ساختمان‌های شهر دهویه از نوع مبنای سنگی بودند که حدود 60% آن‌ها محصور بودند. تنها حدود 50% از ساختمان‌ها  10-60% آسیب دیدند. در اسلام‌آباد، محله‌ای کوچک با ساختمان‌های خشت و آجر، تمام ساختمان‌ها نوعی آسیب دیدند که شدت آن‌ها بین 20-100% متغیر بود. این محله کوچک یک پل سنگی دارد که هیچ‌گونه آسیبی ندید و تیرهای برق همچنان سالم باقی ماندند.

اسکان موقت

پس از زلزله و به دلیل هوای سرد منطقه، به‌ویژه در کوهستان‌های مرتفع، تأمین اسکان موقت اولویت پیدا کرد. با این حال، نوع چادرهایی که در منطقه آسیب‌دیده از زلزله توزیع شد، مناسب نبود.

بازسازی

ارگان بنیاد مسکن که مسئول بازسازی در منطقه آسیب‌دیده بود، بسیاری از طرح‌ها را برای خانه‌های روستایی و شهری پیشنهاد کرد. سه طرح مختلف برای کف‌سازی پیشنهاد شد: یک خانه با 43 متر مربع و یک اتاق خواب، یک خانه با 60 متر مربع و دو اتاق خواب، و یک خانه با 85 متر مربع و سه اتاق خواب مشابه آنچه در شکل پایین نشان داده شده است.
سازه‌های فولادی این خانه‌ها شامل قاب‌های مهارکننده متمرکز با V معکوس با اتصالات پیچ‌شده در محل در هر دو جهت است. به دلیل مشکلات در کنترل کیفیت جوشکاری، به‌ویژه در مناطق روستایی، از اتصالات جوش‌شده در این قاب‌ها استفاده نشد.
طبق قوانین تعیین‌شده ، مالکین در مناطق روستایی باید یکی از طرح‌های فوق را انتخاب کنند، در حالی که مالکین در شهرها می‌توانستند اسکلت خانه خود را بر اساس سلیقه خود انتخاب کنند.

ساختمان‌های آسیب‌دیده

بیشتر ساختمان‌های این منطقه دارای دیوارهای خشت و آجر با تیرهای چوبی در سقف‌ها بودند. برای پوشش تیرهای چوبی از خاک و کاه استفاده می‌شد. از سوی دیگر، ساختمان‌های جدیدتر دیوارهای آجری و سقف‌های جک‌آرک داشتند. با این حال، اکثریت قریب به اتفاق این خانه‌ها به گونه‌ای ساخته نشده بودند که بتوانند در برابر زلزله مقاومت کنند. در این زلزله، بیش از40,000 واحد مسکونی تخریب شد.

عملیات نجات

پانزده دقیقه پس از وقوع زلزله، تیم‌های نجات و امداد به محل حادثه اعزام شدند. با توجه به وسعت فاجعه، مشخص بود که منابع محلی کافی نیستند. بنابراین، طبق برنامه‌ریزی‌های قبلی، درخواست کمک از استان‌های همجوار صورت گرفت. عملیات جستجو و نجات تا ساعت 11:00 صبح به وقت محلی در روز اول به پایان رسید. علاوه بر این، تعداد 52,200 چادر توزیع شد (حدفی و فلاحی، 1389 هجری شمسی (2010 میلادی)) و تأمین برق و آب ظرف 36 ساعت پس از زلزله بازسازی شد.

مسکن موقت

پس از زلزله، دولت ایران تصمیم گرفت که مرحله اسکان موقت را حذف کرده و به‌طور مستقیم ساخت مسکن دائمی را آغاز کند. این تصمیم با هدف افزایش سرعت ساخت، کاهش هزینه‌ها و تشویق مردم به مشارکت در فرآیند بازسازی اتخاذ شد. با این حال، از آنجا که فرآیند بازسازی بیش از 2 سال طول کشید، بیشتر بازماندگان مجبور شدند که پناهگاه‌های موقت خود را بسازند.

بازسازی

در این زلزله، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی طرح‌های متعددی برای خانه‌های روستایی و شهری ارائه کرد. مانند قبل، ساختار این خانه‌ها از قاب فولادی با مهارکننده بود که اتصالات آن‌ها به‌صورت پیچ‌شده یا جوش‌کاری‌شده در محل انجام شده بود، با این حال، انواع دیگری از اسکلت‌ها نیز در منطقه آسیب‌دیده از زلزله استفاده شده بود.

مقاوم‌سازی

پس از زلزله سیلاخور 1385 هجری شمسی (2006 میلادی)، یک برنامه مقاوم‌سازی بسیار وسیع آغاز شد. معیار انتخاب ساختمان‌ها برای ارزیابی بیشتر، تخمین خسارات کمتر از 70% بود. بازرسی‌های بصری که بر اساس فرم‌های ATC-21 انجام شد، بر روی مشکلات ساختاری و غیرساختاری قابل مشاهده ساختمان‌ها متمرکز بود، از جمله عدم یکپارچگی سازه‌ای، عدم یکپارچگی دیافراگم‌ها، غیرقابل انطباق بودن دیافراگم‌ها، سیستم‌های غیرمناسب جانبی، بازشوهای بزرگ، فونداسیون‌های ناکافی، اتصالات نامناسب بین دیوارهای عبوری، و دیگر آسیب‌های عمده

برای ساختمان‌های آجر غیرسازه‌ای (URM)، تکنیک‌های اصلی مقاوم‌سازی که استفاده شد به شرح زیر بود

1. افزودن دیوارهایی به منظور افزایش مقاومت برشی ساختمان‌ها
2. افزایش مقاومت برشی دیوارها با استفاده از مش فولادی و شاتکریت
3. افزودن دیوارهای برشی خارجی
4. افزودن مهارهای خارجی
5. کاهش وزن ساختمان‌ها
6. افزایش سختی طبقات و سقف‌ها
7. افزایش عرض فونداسیون‌ها
8. بهبود یکپارچگی دیافراگم‌ها

نتیجه‌گیری

برنامه‌های بازسازی و مقاوم‌سازی فرصت‌های خوبی را برای ارتقای ساختمان‌ها در مناطق آسیب‌دیده از زلزله فراهم کرده‌اند. با وجود مشکلات بسیاری که این برنامه‌ها با آن‌ها مواجه بودند، عملکرد کلی آن‌ها رضایت‌بخش بود. در مقایسه با زلزله منجیل 1369 هجری شمسی (1990 میلادی)، زمان ساخت کوتاه‌تر، تولید بیشتر و کیفیت بهتر از نتایج این برنامه‌ها بود.